Skeptik Sözlük

Tuhaf inançların, gülünç aldatmacaların ve tehlikeli yanılgıların bir derlemesi

The Skeptic's Dictionary

by
Robert Todd Carroll

the truth is in here!
SkepDic.com

 

déjà vu

Déjà vu Fransızca’da “önceden görülmüş” anlamına gelir. Déjà vu, ilk kez deneyimlenen bir olgunun sanki daha önceden görülmüş ya da yaşanmış olduğuna dair sebebi anlaşılamayan duygu ya da illüzyondur. Eğer deneyimin gerçekten de hatırlanan bir olaya ait olduğunu varsayarsak, déjà vu belki de gerçekten oluşuyordur çünkü deneyimin orjinali tam anlamıyla yaşanmamıştır ya da ayrıntılı bir şekilde hafızada kodlanmamıştır. Eğer durum böyleyse, o zaman en uygun açıklama güncel durumun bir kişinin geçmişindeki kırıntıların hatırlanmasını tetikleğidir. Bu deneyim, eğer hatıra çok küçükse ve bu yüzden bu kırıntı ile diğer hatıralar arasında güçlü bağlantılar kurulamıyorsa, insana esrarengiz gelebilir.

Bu durumda, bir insanın daha önceden orada bulunduğu duygusu aslında gerçekten de orada bulunmuş olduğu gerçeğinden kaynaklanır. Kişi sadece ilk deneyiminin çoğunu unutmuştur, çünkü ilk defasında dikkatini vermemiştir. İlk deneyim dakikalar ya da saniyeler once oluşmuş bile olabilir.

Öteki taraftan, déjà vu deneyimi önceki yıllarda güçlü hikayeler duymuş olmaktan ya da resimler görmüş olmaktan kaynaklanabilir. Deneyim, çocukluğun sönük hatıralarının bir parçası da olabilir.

Fakat, déjà vu hissinin aslında geçmişteki gerçek bir deneyime bağlı olmayan bir nerokimyasal etki ile de tetikleniyor olması da mümkündür. Kişi bir gariplik hissetmekte ve bu hissi bir hatıra ile tanımlamaktadır, deneyimin tamamiyle yeni olmasına rağmen.

Déjà vu terimi, ilk olarak parapsikolojik fenomene karşı güçlü bir ilgisi olan Emile Boirac (1851-1917) tarafından kullanılmıştır. Boirac’ın kullandığı terim dikkatimizi geçmişe yönlendirir. Fakat, biraz dikkatli düşününce déjà vu’nun özgünlüğünün geçmişteki herhangi birşey değil, fakat kişinin yaşadığı farklı his olarak açığa çıkan şimdide gerçekleştiği anlaşılır. Genelde garipliğin ne olduğunu anlamadığımız deneyimler yaşarız. Böyle durumlarda şunlara benzer sorular sormaya yöneliriz: ‘Bu kitabı daha once okumuş muydum?’, ‘Kurtlar Vadisi’nin bu bölümünü daha once izlemiş miydim?’, ‘Bu yer tanıdık geliyor, buraya daha once gelmiş miydim?’. Fakat, bu deneyimlere garip bir his eşlik etmemektedir. Biraz kafamız karışmış gibi hissedebiliriz, fakat déjà vu deneyimiyle bağlantılı olan his kafa karışıklığı değil tuhaflıktır. Bir kitabı okuyup okumadığınızı hatırlayamamakta garip bir taraf yoktur, özellikle elli yaşındaysanız ve tüm hayatınız boyunca binlerce kitap okuduysanız. Fakat déjà vu deneyiminde garip hissederiz çünkü aslında o andaki algıya tanıdık hissetmememiz gerektiğini düşünürüz. Bu uygunsuzluk hissiyatı, kişi herhangi bir filmi izleyip izlemediği ya da bir kitabı okuyup okumadığı konusunda emin değilken yoktur.

İçindekilere Dön